Γράφει η Ελένη Πέτρα
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) δεν αποτελεί απλώς ένα νέο ψηφιακό εργαλείο για τον τεχνικό κόσμο. Συνιστά μια δομική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι μηχανικοί σχεδιάζουν, τεκμηριώνουν, ελέγχουν και λειτουργούν έργα και υποδομές. Η αλλαγή αυτή δεν είναι μόνο τεχνολογική: είναι ταυτόχρονα θεσμική, κανονιστική, εκπαιδευτική και δεοντολογική.
Σε αυτό το νέο περιβάλλον, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ) οφείλει να αναλάβει κεντρική θεσμική και συντονιστική ευθύνη. Το ΤΕΕ ως θεσμικός τεχνικός σύμβουλος της Πολιτείας, με αποστολή τη στήριξη της τεχνικής επιστήμης, τη ρύθμιση κρίσιμων ζητημάτων του επαγγέλματος και την αναβάθμιση της ποιότητας των τεχνικών έργων έχει κρίσιμο ρόλο στην πρόκληση των ημερών μας.
Παράλληλα, η ήδη ενεργή εμπλοκή του σε κρίσιμες ψηφιακές υποδομές αποδεικνύει ότι διαθέτει την επιχειρησιακή βάση για να ηγηθεί της μετάβασης της μηχανικής κοινότητας στην εποχή της ΤΝ.
Το νέο κανονιστικό και τεχνολογικό πλαίσιο
Η ενσωμάτωση της ΤΝ στην άσκηση του επαγγέλματος πλέον εξελίσσεται εντός ενός αυστηρότερου Ευρωπαϊκού πλαισίου. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689 (AI Act) έχει τεθεί σε ισχύ και εφαρμόζεται σταδιακά, με πλήρη εφαρμογή από 2 Αυγούστου 2026 (και με ειδικές μεταβατικές εξαιρέσεις).
Ήδη από τις 2 Φεβρουαρίου 2025 έχουν ξεκινήσει να εφαρμόζονται διατάξεις για απαγορευμένες πρακτικές και για AI literacy, κάτι που επηρεάζει άμεσα οργανισμούς που αναπτύσσουν ή χρησιμοποιούν συστήματα ΤΝ.
Το Ευρωπαϊκό πλαίσιο ταξινομεί τα συστήματα σε επίπεδα κινδύνου και επιβάλλει αυξημένες υποχρεώσεις στα «υψηλού κινδύνου» συστήματα (risk management, τεκμηρίωση, ανθρώπινη εποπτεία, ακρίβεια, κυβερνοασφάλεια, καταχώριση κ.ά.). Ιδιαίτερα κρίσιμο για τους μηχανικούς είναι ότι στις κατηγορίες υψηλού κινδύνου περιλαμβάνονται χρήσεις που αφορούν σημαντικές υποδομές, εκπαίδευση, απασχόληση, δημόσιες υπηρεσίες και δικαιοσύνη.
Επιπλέον, το πλαίσιο συμμόρφωσης δεν περιορίζεται στο AI Act. Συνδέεται με:
- Το GDPR (π.χ. δικαιώματα σε αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, διαφάνεια επεξεργασίας),
- την NIS2 για την ασφάλεια δικτύων/συστημάτων σε κρίσιμους τομείς,
- και τον Cyber Resilience Act για προϊόντα με ψηφιακά στοιχεία.
Άρα, η υιοθέτηση ΤΝ στην μηχανική πράξη δεν είναι επιλογή «εργαλείου παραγωγικότητας», αλλά ζήτημα επαγγελματικής ευθύνης, διακυβέρνησης κινδύνου και κανονιστικής επάρκειας.
Γιατί ο ρόλος του ΤΕΕ είναι καταλυτικός
Το ΤΕΕ δεν ξεκινά από μηδενική βάση. Ο θεσμικός του ρόλος και οι υφιστάμενες υποδομές του το καθιστούν τον φυσικό φορέα συντονισμού της μετάβασης:
- Θεσμική αρμοδιότητα: Ως τεχνικός σύμβουλος της Πολιτείας, έχει την αρμοδιότητα να εισηγείται, να γνωμοδοτεί και να συμβάλλει στη διαμόρφωση τεχνικών κανόνων και προδιαγραφών.
- Επαγγελματική ρύθμιση: Διαχειρίζεται την εγγραφή και την επαγγελματική ιδιότητα των διπλωματούχων μηχανικών, ρυθμίζει ζητήματα άσκησης επαγγέλματος και συμβάλλει ουσιαστικά στη διαρκή αναβάθμιση των δεξιοτήτων τους.
- Ψηφιακή επιχειρησιακή εμπειρία: Έχει αναπτύξει και υποστηρίξει σημαντικά πληροφοριακά συστήματα για τον τεχνικό κόσμο και τη δημόσια διοίκηση.
- Πιστοποίηση δεξιοτήτων: Η δραστηριότητα του Ινστιτούτου ΤΕΕ–ΤΜΕΔΕ με διαπίστευση για πολλαπλές επαγγελματικές κατηγορίες.
Με απλά λόγια: το ΤΕΕ έχει και τη θεσμική νομιμοποίηση και την τεχνική υποδομή για να μετατρέψει την ΤΝ από κατακερματισμένη πρακτική σε εθνικό πλαίσιο ποιότητας.
Επιπτώσεις της ΤΝ ανά ειδικότητα μηχανικού
Η τεχνολογική επίδραση δεν είναι ομοιόμορφη, κάθε κλάδος αντιμετωπίζει διαφορετικές ευκαιρίες και διαφορετικούς κινδύνους από την εισαγωγή της ΤΝ στις εκάστοτε δραστηριότητες.
Πολιτικοί Μηχανικοί
- Βελτιστοποίηση φορέων με αλγοριθμικά μοντέλα πολλαπλών σεναρίων.
- Πρόβλεψη αστοχιών και έγκαιρη προειδοποίηση μέσω αισθητήρων/vision analytics.
- Ενίσχυση BIM με ΤΝ (έλεγχος συγκρούσεων, cost/time forecasting, quality control).
Κρίσιμο ζήτημα: Ο βασικός κίνδυνος είναι η υιοθέτηση «μαύρου κουτιού» υπολογιστικών αποτελεσμάτων χωρίς πλήρη τεχνική ερμηνεία, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες παραδοχές σχεδιασμού και σε υποεκτίμηση της ασφάλειας του έργου.
Μηχανολόγοι Μηχανικοί
- Εφαρμογή ΤΝ σε προγνωστική συντήρηση μηχανολογικού εξοπλισμού (predictive maintenance).
- Βελτιστοποίηση λειτουργίας συστημάτων βιομηχανικών διεργασιών και κατανάλωσης ενέργειας.
- Χρήση αλγορίθμων για έλεγχο αξιοπιστίας, διαγνωστική αστοχιών και μείωση χρόνων διακοπής λειτουργίας.
Κρίσιμο ζήτημα: Ο βασικός κίνδυνος είναι ότι ανακριβή ή μεροληπτικά δεδομένα λειτουργίας μπορούν να οδηγήσουν την ΤΝ σε λανθασμένες προβλέψεις συντήρησης, με αποτέλεσμα καθυστερημένη ανίχνευση αστοχίας, αυξημένο τεχνικό κίνδυνο και υψηλό κόστος διακοπής.
Ηλεκτρολόγοι Μηχανικοί
- Ενσωμάτωση ΤΝ σε έξυπνα δίκτυα (smart grids), διαχείριση φορτίου και πρόβλεψη ζήτησης.
- Βελτιστοποίηση προστασίας και λειτουργίας ηλεκτρικών εγκαταστάσεων με δεδομένα πραγματικού χρόνου.
- Εφαρμογές σε ενεργειακή αποδοτικότητα, ποιότητα ισχύος και αυτοματισμούς υποδομών.
Κρίσιμο ζήτημα: Ο βασικός κίνδυνος είναι ότι η εξάρτηση από αλγορίθμους ελέγχου χωρίς επαρκείς δικλείδες κυβερνοασφάλειας και ανθρώπινης εποπτείας μπορεί να προκαλέσει λανθασμένες εντολές λειτουργίας και να επηρεάσει την αξιοπιστία ή και τη σταθερότητα του δικτύου.
Τοπογράφοι Μηχανικοί & Μηχανικοί Γεωπληροφορικής
- Αυτόματη ταξινόμηση γεωχωρικών δεδομένων (LiDAR, ορθοεικόνες, τηλεπισκόπηση).
- Πιο ακριβής ανίχνευση μεταβολών χρήσεων γης και κινδύνων.
- Ενοποίηση με εθνικές ψηφιακές υποδομές χωρικής πληροφορίας.
Κρίσιμο ζήτημα: Ο βασικός κίνδυνος είναι ότι σφάλματα ταξινόμησης ή χαμηλή ποιότητα γεωχωρικών δεδομένων μπορούν να οδηγήσουν σε εσφαλμένες οριοθετήσεις και τεχνικές γνωμοδοτήσεις με σοβαρές διοικητικές και νομικές συνέπειες.
Χημικοί Μηχανικοί & Μηχανικοί Περιβάλλοντος
- Προγνωστικά μοντέλα ποιότητας αέρα/νερού και βελτιστοποίηση διεργασιών.
- Ενίσχυση παρακολούθησης ρύπων και σεναρίων συμμόρφωσης.
- Υποστήριξη αποφάσεων για βιώσιμη λειτουργία και αποτύπωμα άνθρακα.
Κρίσιμο ζήτημα: Ο βασικός κίνδυνος είναι ότι η χρήση μοντέλων ΤΝ εκτός του πεδίου εγκυρότητας τους μπορεί να υποτιμήσει περιβαλλοντικούς κινδύνους ή ρυπαντικά φορτία, οδηγώντας σε τεχνικά εσφαλμένες αποφάσεις και κανονιστική έκθεση.
Μηχανικοί Πληροφορικής
- Ανάπτυξη, δοκιμή και λειτουργία των πυρήνων ΤΝ που χρησιμοποιούν οι λοιπές ειδικότητες.
- MLOps, data pipelines, model governance, explainability και monitoring.
Κρίσιμο ζήτημα: τεχνική αρτιότητα και υπεύθυνος σχεδιασμός για χρήση σε πραγματικό περιβάλλον μηχανικής.
Πλαίσιο δράσης που μπορεί να υιοθετήσει το ΤΕΕ
Πυλώνας Α: Τεχνικά πρότυπα και οδηγίες εφαρμογής
- ελάχιστες απαιτήσεις ποιότητας δεδομένων,
- κανόνες επαλήθευσης/επικύρωσης αλγορίθμων,
- υποχρεωτική τεκμηρίωση μοντέλων και αποφάσεων,
- ανθρώπινη εποπτεία σε κρίσιμες λειτουργίες.
Κρίσιμο ζήτημα: Ο βασικός κίνδυνος είναι ότι ανεπαρκής διακυβέρνηση του κύκλου ζωής των μοντέλων (δεδομένα, εκδόσεις, ασφάλεια, μεταβολή απόδοσης) μπορεί να επιτρέψει αθόρυβη υποβάθμιση αξιοπιστίας και να μεταφέρει συστημικό ρίσκο σε όλα τα εξαρτώμενα τεχνικά συστήματα.
Πυλώνας Β: Κανονιστική συμμόρφωση και λογοδοσία
Ανάπτυξη «compliance by design» προσέγγισης για AI Act + GDPR + κυβερνοασφάλεια, με:
- προτυποποιημένα checklists ανά φάση έργου,
- πρότυπα εκτίμησης επιπτώσεων (risk/fundamental rights/data protection),
- σαφή κατανομή ευθύνης μεταξύ αναδόχου, μελετητή, φορέα λειτουργίας.
Πυλώνας Γ: Πιστοποίηση και αναβάθμιση δεξιοτήτων
Με βάση την εμπειρία πιστοποιήσεων, το ΤΕΕ μπορεί να θεσπίσει πολυεπίπεδο σχήμα:
- AI Literacy για όλους τους μηχανικούς (βασικό επίπεδο),
- Applied AI in Engineering (κλαδικό επίπεδο),
- AI Safety & Governance Lead (προχωρημένο επίπεδο για υπεύθυνους έργων).
Η πιστοποίηση πρέπει να συνδέεται με συνεχιζόμενη εκπαίδευση και επαναπιστοποίηση.
Πυλώνας Δ: Δεδομένα, BIM και ψηφιακά δίδυμα
Η αξιόπιστη ΤΝ προϋποθέτει ώριμη διαχείριση πληροφορίας.
Η ευθυγράμμιση με πρότυπα διαχείρισης AI (π.χ. ISO/IEC 42001) και BIM πληροφοριών (ISO 19650) μπορεί να δώσει ενιαία μεθοδολογία για τεκμηρίωση, εκδόσεις, ρόλους και έλεγχο ποιότητας.
Πυλώνας Ε: Δεοντολογία και κοινωνική εμπιστοσύνη
Θεσμοθέτηση κώδικα πρακτικής για:
- αποφυγή αδιαφανών ή μεροληπτικών τεχνικών αποφάσεων,
- διασφάλιση δικαιώματος ενημέρωσης/εξήγησης όπου απαιτείται,
- όρια χρήσης ΤΝ σε κρίσιμες αποφάσεις δημόσιου ενδιαφέροντος.
Προτεραιότητα: ο μηχανικός να παραμένει τελικός υπεύθυνος κρίσης.
Πυλώνας ΣΤ: Καινοτομία με ελεγχόμενο ρίσκο
Δημιουργία «ρυθμιστικού sandbox» για πιλοτικά έργα ΤΝ σε:
- κατασκευές και υποδομές,
- ενεργειακά δίκτυα και έξυπνα κτίρια,
- χωρικά δεδομένα και πολεοδομικές εφαρμογές.
Μετρήσιμα κριτήρια: ασφάλεια, ποιότητα, χρόνος ωρίμανσης, πραγματικό όφελος.
Στρατηγικό αποτέλεσμα για την Ελλάδα
Η συγκροτημένη παρέμβαση του ΤΕΕ στην ΤΝ μπορεί να αποδώσει τριπλό όφελος:
- Ασφαλέστερα και ποιοτικότερα έργα μέσω τεκμηριωμένης χρήσης αλγορίθμων.
- Ισχυρότερη διεθνή θέση των Ελλήνων μηχανικών με πιστοποιημένες και συγκρίσιμες δεξιότητες.
- Θεσμική ωρίμανση της χώρας σε συνάφεια με την ευρωπαϊκή κατεύθυνση για υπεύθυνη ΤΝ.
Η ΤΝ δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως «αυτοματισμός χωρίς πλαίσιο», αλλά ως νέα τεχνική υποδομή που απαιτεί κανόνες, επάρκεια, εποπτεία και λογοδοσία. Το ΤΕΕ είναι ο μόνος φορέας με το απαιτούμενο θεσμικό βάρος και την τεχνική εγγύτητα στην καθημερινή πράξη του μηχανικού, ώστε αυτή η μετάβαση να γίνει με τρόπο αξιόπιστο, ασφαλή και αναπτυξιακά ωφέλιμο.